30 lat rzeźb Stelli w Jenie

Od 30 lat stalowe rzeźby artysty Franka Stelli zdobią plac Ernst-Abbe-Platz w Jenie. Ta rocznica zostanie uczczona w czwartek, 29 października 2026 r., w ramach inspirującego programu. Pod hasłem „Stella w świetle” twórcy sztuki, miłośnicy sztuki, mecenasi kultury, firma JENOPTIK AG, Uniwersytet im. Friedricha Schillera w Jenie oraz miasto Jena wspólnie zapraszają mieszkańców Jeny do ponownego odkrycia dzieł amerykańskiego malarza, rzeźbiarza i artysty obiektowego podczas wystaw, instalacji i występów na żywo.  

„Fakt, że Jena posiada największy park rzeźb artysty Franka Stelli poza Stanami Zjednoczonymi, jest zbyt mało znany mieszkańcom. Dzięki temu różnorodnemu wydarzeniu rzeźby te mają zostać dosłownie wyciągnięte z cienia i zaprezentowane w pełnym blasku” – mówi Johannes Schleußner, dyrektor ds. kultury. „Różne podmioty ze świata gospodarki, nauki, sztuki i kultury, polityki oraz administracji połączyły swoje kompetencje i perspektywy na rzecz tego różnorodnego projektu. To właśnie ta interdyscyplinarna współpraca sprawia, że jest on tak wyjątkowy – i stanowi doskonały przykład tego, jak wiele miasto może osiągnąć, gdy połączy siły w dążeniu do wspólnego celu. Chciałbym podziękować wszystkim uczestnikom, którzy nadali temu projektowi tak ważny impuls i z wielkim zaangażowaniem przyczynili się do jego realizacji.

Ścisły związek z JENOPTIK AG  

Tematyka optyki, światła i innowacji, a tym samym firma JENOPTIK AG, są nierozerwalnie związane z cieszącym się międzynarodową renomą artystą Stellą w Jenie. To przede wszystkim dzięki ogromnemu zaangażowaniu ówczesnego dyrektora generalnego Lothara Spätha w 1996 roku udało się zainaugurować park rzeźb na tym placu. W tym samym roku galeria JENOPTIK AG w wieżowcu im. Ernsta Abbe’a zaprezentowała na swojej wystawie rysunki odręczne oraz kolaż autorstwa Franka Stelli. Od 1994 roku w ramach własnych wystaw ukazywane są punkty styku gospodarki, technologii, sztuki, światła i percepcji. Od 2022 roku firma prezentuje w ramach cyklu „tangente digital art” cyfrowe projekcje artystyczne na wieżowcu im. Ernsta Abbe’a oraz siedzibie głównej JENOPTIK AG, których kuratorem jest galeria Huber & Treff. Tej jesieni, podczas dziesiątej już edycji tego cyklu poświęconego sztuce świetlnej i medialnej, który również rozpocznie się 29 października, w centrum uwagi znajdzie się dzieło Stelli.

Odkrywanie rzeźb za pomocą uszu

Jednak podczas uroczystości jubileuszowej chodzi o znacznie więcej niż tylko oglądanie. Duet Reinhart Hammerschmidt/Tim Helbig w swoim koncertowym performansie „Echovalley” wykorzysta rzeźbę Stelli jako korpus rezonansowy i wywoła jej dźwięk za pomocą różnych przedmiotów, takich jak smyczki skrzypcowe i gąbki. Mikrofony wychwytują drgania metalu, a elektronika na żywo przetwarza i przekształca sygnały. Powstający krajobraz dźwiękowy stanowi zaproszenie do odkrywania rzeźby wszystkimi zmysłami. Przestrzeń dla nowych wizualnych odkryć powstaje, gdy artysta medialny Robert Seidel pokrywa solidne konstrukcje stalowe nieustannie zmieniającymi się projekcjami świetlnymi. Złożone formy otulą rzeźby niczym skóra.

Inspiracja dla młodych ludzi

W ramach kilku projektów uczniowie z klas artystycznych i muzycznych Chrześcijańskiego Gimnazjum w Jenie przybliżyli się do twórczości Stelli z nowych perspektyw. Zabrzmi utwór z nurtu muzyki minimalistycznej autorstwa Terry’ego Riley’ego, w foyer uniwersytetu będzie można obejrzeć wielkoformatowe grafiki i rzeźby, a także instalację z elementów złomu, która co kwadrans ożywa.  

Do dyskusji na temat sztuki w przestrzeni publicznej zaprasza Koło Debatowe Uniwersytetu w Jenie. „Sztuka w przestrzeni publicznej porusza wrażliwość: zachęca do zachwytu i refleksji, do dyskusji, kwestionowania, a przede wszystkim do aktywnego udziału. Właśnie planowana przebudowa placu Ernsta Abbe’a jasno pokazuje, że nasze miasto nie jest tylko planowane i zarządzane, ale że możemy je wspólnie kształtować. Poprzez ten wspólny projekt jako miasto opowiadamy się za zachowaniem tej formy sztuki i serdecznie zapraszamy do ponownego odkrywania dziedzictwa kulturowego Jeny, wnoszenia własnych perspektyw oraz wspólnej dyskusji na temat tego, jak sztuka kształtuje nasze miasto i jak powinna je kształtować w przyszłości” – powiedział radny Schleußner.

Die Beteiligten von „Stella ins Licht“ vor einer der Frank-Stella-Skulpturen auf dem Ernst-Abbe-Platz.

© Stadt Jena

Widoczne ślady honorowego doktoratu Stelli

Z inicjatywy jenowskiego historyka sztuki Franza-Joachima Verspohla, ówczesnego kierownika Katedry Historii Sztuki na Uniwersytecie im. Friedricha Schillera, 6 lutego 1996 roku Stella otrzymał tytuł doktora honoris causa. Verspohl określił Stellę jako jednego z najwybitniejszych artystów końca XX wieku. Wyróżnienie to miało wyraźnie nawiązywać do honorowego doktoratu francuskiego rzeźbiarza Auguste’a Rodina i podkreślać znaczące osiągnięcia artystyczne Stelli: wychodząc od malarstwa, Stella stworzył obiekty obrazowe, które przekraczają tradycyjne granice obrazu i otwierają nowe formy przestrzennej percepcji i doświadczenia. W przypadku rzeźb ustawionych w Jenie Stella wybrał język materiałowo-formalny, który stara się łączyć przemysłową surowość, złożoność konstrukcyjną i znaczenie historyczne. „Z punktu widzenia kolekcji sztuki uniwersytetu dzieła Franka Stelli są czymś znacznie więcej niż tylko charakterystycznymi obiektami w przestrzeni publicznej: jako widoczne symbole przyznanego mu honorowego doktoratu nawiązują one do akademickiej tradycji doceniania artystycznej innowacyjności oraz otwartej dyskusji na temat przemian społecznych” – mówi dr Babett Forster, kierowniczka kolekcji sztuki (FSU Jena).

Plac Ernsta Abbe’a w trakcie przemian

Od czasu ustawienia rzeźb plac Ernst-Abbe-Platz zestarzał się i dlatego ma zostać uatrakcyjniony. Ponieważ teren ten, ze względu na położenie pomiędzy wysokimi budynkami, nagrzewa się szczególnie silnie, zwłaszcza w upalne dni, nacisk kładzie się na działania przyjazne dla klimatu. Dzięki programowi wsparcia „Dostosowanie przestrzeni miejskich do zmian klimatycznych” przebudowa może zostać sfinansowana w 85 procentach przez rząd federalny. Zamiarem jest znaczne zwiększenie udziału zieleni na placu; w przyszłości będzie można doświadczyć elementu wody, a rzeźby Franka Stelli mają zostać atrakcyjnie wyeksponowane. Zostaną one rozmieszczone w taki sposób, aby mogły ze sobą „komunikować się”. Planowane jest umieszczenie tablicy informacyjnej, która będzie zawierała informacje o artyście i jego dziełach.

Na zdjęciu: Jakby stworzone dla wystawy „Stella ins Licht”: promień światła pada na jedną z rzeźb Franka Stelli na placu Ernst-Abbe-Platz. Przed nią stoją: Katharina Davideit, Xenia Reich-Hemmerich, Katrin Lauterbach, Armin Huber, dr Babett Forster, Johannes Schleußner, dyrektor ds. kultury, oraz Anne Risse (od lewej). 29 października obchodzimy 30-lecie istnienia parku rzeźb w Jenie, świętując to wydarzenie światłem, dźwiękiem, performansami i innymi akcjami artystycznymi.

Frank Stella i Jena

Frank Stella, który zmarł 4 maja 2024 roku w wieku 87 lat w Nowym Jorku, zainspirował się niegdyś podczas wizyty w Jenie gruntowną przemianą obszaru wokół dawnej fabryki Zeissa. Przemiany strukturalne lat 90. przetworzył on w swojej twórczości i zaproponował rzeźby ze swojej serii „Hudson River Valley Series”, stworzonej w 1995 roku, aby zaprezentować je jako sztukę w przestrzeni publicznej.

Rzeźbę „Garrison” Stella podarował Uniwersytetowi im. Friedricha Schillera w Jenie, natomiast „Newburgh”, „Peekskill” i „Bear Mountain” należą do kolekcji dzieł sztuki firmy JENOPTIK AG. Tytułem swojej serii Stella nawiązał do doliny rzeki Hudson, która odegrała ważną rolę w okresie industrializacji. Podobnie plac Ernsta Abbe’a przeszedł transformację – z miejsca o czysto przemysłowym przeznaczeniu stał się obecnie placem publicznym, stanowiącym kampus uniwersytecki i centrum usługowe z centrum medycznym oraz galerią handlową.

Frank Stella pozostał ściśle związany z Jeną, co wynikało z zaangażowania oddanych miłośników sztuki z tego miasta. Dzięki temu po 1996 roku, a także w 2001 i 2011 roku, w dawnej zajezdni tramwajowej w Jenie można było obejrzeć kolejną cieszącą się dużym zainteresowaniem wystawę, zorganizowaną przez prof. dr h.c. Martina S. Fischera, profesora emerytowanego, wraz z jego żoną, kulturoznawczynią dr Barbarą Happe. Profesor Fischer i Barbara Happe przez całe życie utrzymywali bliski kontakt z Frankiem Stellą i aktywnie towarzyszyli jego działalności w Jenie, a także obecnym uroczystościom, wspierając je poprzez fundację Denkzeichen.  

„Stella w świetle”

• Termin: czwartek, 29 października 2026 r.
• Początek: godz. 18:00
• Miejsce: Ernst-Abbe-Platz
• Wstęp wolny

Program oraz informacje o Franku Stelli i jego twórczości w Jenie można znaleźć na nowej stronie internetowej pod adresem: http://www.frank-stella-in-jena.de/

Park rzeźb w Jenie

• Peekskill, 1995, stal patynowana, odlewana stal nierdzewna, blacha stalowa powlekana, południowa strona EAPl., po prawej stronie obok drugiej wieży schodowej, Jenoptik
• Bear Mountain, 1995, odlewana i płytkowa stal nierdzewna oraz stop miedzi, południowa strona EAPl., po prawej stronie obok Peekskill, Jenoptik 
• Newburgh, 1995, elementy odlewane i blaszane ze stali nierdzewnej, stal lakierowana, stop cyny, centralnie pomiędzy budynkiem nr 15 a budynkiem uniwersyteckim przy Carl-Zeiss-Str. 3, Jenoptik 
• Garrison, 1995, odlew ze stali nierdzewnej i blacha ze stali nierdzewnej, strona północna EAPl., przy zachodnim przejściu do Krautgasse, Uniwersytet im. Friedricha Schillera w Jenie  

W swoich pracach Stella wykorzystywał znalezione formy, które odlewał, montował i uzupełniał stopami. Dodawał druty, folię metalową i zwoje taśmy stalowej, aby wypełnić przestrzenie między metalowymi elementami.

O fundacji reCoVer – doradztwo kulturalne

Założona w 2021 roku fundacja reCoVer dąży do ukierunkowanego wspierania lokalnych twórców kultury, inicjatyw i podmiotów działających na rzecz dobra publicznego. Dzięki swojemu wsparciu stwarza ona przestrzeń dla projektów artystycznych i kulturalnych oraz przyczynia się do zabezpieczenia istniejących struktur, umożliwienia nowych impulsów i dalszego rozwoju różnorodności kulturowej miasta. W ramach Fundacji reCoVer działa Biuro Kultury, w którym mieści się doradztwo kulturalne dla Jeny. Jako struktura łącząca i koordynująca stwarza ono dla wielu projektów angażujących różne podmioty warunki umożliwiające łączenie pomysłów, nawiązywanie współpracy i wspólną realizację przedsięwzięć.

O stowarzyszeniu „Ein KUNSTHAUS für Jena e.V.”

Stowarzyszenie wspierające „Ein KUNSTHAUS für Jena e.V.” od momentu powstania angażuje się w promowanie sztuk plastycznych w Jenie, dążąc do tego, by były one widoczne, dostępne i możliwe do doświadczenia. Poprzez wystawy, programy edukacyjne i wydarzenia publiczne stowarzyszenie łączy różnorodnych ludzi ze sztuką. Chce wzbudzić zainteresowanie, wyostrzyć spojrzenie na sztukę w przestrzeni publicznej oraz pobudzić dyskusję na temat roli, jaką odgrywa ona w tętniącym życiem mieście. W tym celu stowarzyszenie regularnie współpracuje z partnerami ze świata sztuki, kultury, nauki, edukacji i gospodarki.

Wspólnie powstają projekty i inicjatywy, które otwierają nowe drogi dostępu, łączą różne perspektywy i umożliwiają wymianę kulturową. W centrum uwagi znajduje się idea domu sztuki dla Jeny: miejsca, w którym znacząca kolekcja sztuki miasta znajdzie stałą siedzibę, a jednocześnie powstanie przestrzeń spotkań, wymiany i nowych perspektyw. Sztuka nie powinna bowiem być jedynie chroniona. Powinna pozostać żywa, być nieustannie na nowo odkrywana i doświadczana – oraz wnosić swój wkład w otwartą dyskusję społeczną w Jenie.

O firmie Jenoptik

Jenoptik to działający na skalę globalną koncern technologiczny obecny na rynku fotoniki. Do kluczowych rynków należą przede wszystkim technologia półprzewodnikowa, medyczna, pomiarowa i transportowa. W grupie Jenoptik na całym świecie pracuje około 4 300 pracowników, a siedzibą główną jest Jena (Niemcy). Spółka JENOPTIK AG jest notowana na Giełdzie Niemieckiej we Frankfurcie i znajduje się w indeksach MDax oraz TecDax. W roku obrotowym 2025 Jenoptik osiągnął obroty w wysokości 1 046 mln euro. Od momentu powstania w 1991 roku Jenoptik wspiera projekty związane ze światłem, optyką i percepcją. Jenoptik organizuje własną, niewielką serię wystaw „tangente”, która istnieje od 1994 roku. Od 2022 roku seria ta została przeniesiona pod nazwą „tangente digital art” i obejmuje duże projekcje na fasadzie wieżowca im. Ernsta Abbe’a, siedziby głównej Jenoptik – widoczne dla wszystkich w przestrzeni publicznej. Ponadto Jenoptik wspiera projekty artystyczne w mieście Jena i okolicach. Własna kolekcja dzieł sztuki obejmuje około 500 prac, które pracownicy mogą wypożyczać w celu dekoracji swoich biur.