Upamiętnienie wydarzeń z 17 czerwca 1953 roku

Przemówienie burmistrza dr Thomasa Nitzschego

Szanowni Państwo,

cieszę się, że zebraliście się tu dzisiaj, aby upamiętnić powstanie ludowe z 17 czerwca 1953 roku. Minęło już 73 lata, odkąd dziesiątki tysięcy ludzi w Jenie i w Niemczech Wschodnich zbuntowało się przeciwko reżimowi SED.

Zgromadziliśmy się tutaj przy „Pomniku ku pamięci ofiar prześladowań politycznych w radzieckiej strefie okupacyjnej (SBZ) oraz w NRD w latach 1945–1989”. Zbieramy się zawsze w tym dniu, w rocznicę powstania ludowego z 1953 roku, jedynego dnia upamiętniającego zbrodnie popełnione w latach 1945–1989 w naszym miejskim kalendarzu upamiętniającym. Jednak pomnik ten zawsze daje nam również okazję, by spojrzeć poza 17 czerwca 1953 roku.

Po wyzwoleniu Niemiec spod nazizmu w strefie okupowanej przez Związek Radziecki bynajmniej nie nastał czas wolności. Dążona „dyktatura proletariatu” wiązała się z represjonowaniem osób o odmiennych poglądach oraz z ograniczaniem i podważaniem praw człowieka.

Wspomnienie o powstaniu ludowym z 17 czerwca 1953 r. przez kolejne dziesięciolecia kształtowało świadomość tego miasta – nie oficjalnie ze strony rządzących w NRD, ale w pamięci ludzi.

Niewłaściwa polityka płacowa państwa stała się wówczas iskrą, która doprowadziła do wybuchu beczki prochu, jaką była NRD. Nie zmieniła tego nawet zmiana kursu politycznego, nakazana przez następców Stalina w ciągu 1953 roku. 

Złagodzenie różnych ograniczeń i środków przymusu, takie jak cofnięcie podwyżek norm produkcyjnych 11 czerwca, nastąpiło zbyt późno, by jeszcze rozładować tę wybuchową sytuację.

Jena była wówczas centrum narastających protestów masowych w Turyngii. 17 czerwca 1953 r. kolumny robotników w zdyscyplinowany i jednolity sposób przemaszerowały z zakładu Zeiss-Südwerk oraz z huty szkła w Jenie przy ulicy Otto-Schott-Straße na Holzmarkt, skandując hasła takie jak: „Brodka, brzuch i okulary – to nie jest wola ludu!”.

Ich demokratyczne postulaty dotyczące dymisji rządu SED, wolnych wyborów i uwolnienia wszystkich więźniów politycznych wypełniły przestrzeń publiczną. Szacuje się, że w południe na Holzmarkt przebywało nawet 25 000 demonstrantów.

Po ogłoszeniu stanu wyjątkowego aresztowano kilkuset demonstrantów. Spośród nich 110 oskarżonych otrzymało wysokie kary pozbawienia wolności.

Przedstawiciele załogi z Jeny, Walter Scheler i Herbert Bähmisch, zostali skazani na po 25 lat obozu pracy. Ślusarz Alfred Diener został osądzony przez radziecki trybunał wojskowy w trybie przyspieszonym, bez prawa do obrony. Został rozstrzelany 18 czerwca 1953 roku w Weimarze.

Mimo to: ogólnokrajowe protesty społeczne pracowników przemysłowych, rolników, przedsiębiorców i rzemieślników latem 1953 roku wymusiły na komunistycznych władzach w Moskwie istotne ustępstwa, które miały na celu ustabilizowanie reżimu SED. Związek Radziecki zrezygnował z płatności reparacyjnych z dniem 1 stycznia 1954 r. i obniżył wysokie koszty okupacji.

Powstanie robotnicze w południowych i środkowych okręgach NRD, pomimo stłumienia i licznych ofiar terroru, które nastąpiły po 17 czerwca, ujawniło ograniczenia i brak legitymizacji stosunków władzy. 

Było to pierwsze spontaniczne masowe powstanie przeciwko aparatom wyzysku i ucisku w Europie Środkowo-Wschodniej, które w niektórych dużych zakładach – takich jak huta szkła w Jenie – przybrało cechy demokracji oddolnej. 

17 czerwca zapoczątkował w skali międzynarodowej falę buntu robotników i pracowników, która przetoczyła się przez Polskę i Węgry w 1956 r., Pragę w 1968 roku, ruch strajkowy na polskim wybrzeżu Bałtyku w grudniu 1970 roku, powstanie niezależnego związku zawodowego „Solidarność” dziesięć lat później w Gdańsku, aż po 9 października 1989 roku na Ring w Lipsku.

Chciałbym dziś jeszcze nieco szerzej omówić powstanie na Węgrzech sprzed 70 lat oraz jego skutki również tutaj, w Jenie. Dzięki XX Zjazdowi partii KPDSU oraz rozpoczętej w maju 1956 r. destalinizacji, zorientowani na reformy komuniści na Węgrzech zyskali przewagę nad stalinistami. Ośrodkami intelektualnymi ruchu reformatorskiego były kluby literackie im. Petőfiego, w których debatowano również nad kwestiami społecznymi. 

Do studenckiej manifestacji solidarnościowej w Budapeszcie, zorganizowanej 23 października na rzecz ruchu reformatorskiego „Polskiego Października”, dołączyło wielu obywateli. Kiedy z budynku radia otwarto ogień w kierunku demonstrantów, tłum szturmował budynek.

Wieczorem przed parlamentem w Budapeszcie zgromadziło się 200 000 osób, domagając się wolnych wyborów, wolności prasy oraz powrotu odsuniętego od władzy reformatorskiego komunisty Imre Nagy’ego. Następnego dnia powstanie rozprzestrzeniło się na inne miasta.

Jednym z pierwszych działań Imre Nagy’ego, który właśnie objął stanowisko premiera, było rozwiązanie znienawidzonej służby bezpieczeństwa. Następnie utworzono rząd wielopartyjny, „Węgierski Rewolucyjny Rząd Robotniczo-Chłopski”, zniesiono cenzurę prasową i rozpoczęto negocjacje z Armią Czerwoną w sprawie wycofania wojsk. 

Kiedy Węgry ogłosiły neutralność i wystąpiły z sojuszu wojskowego bloku wschodniego, czyli Układu Warszawskiego, 4 listopada Armia Czerwona zajęła Węgry i mianowała lojalnego wobec Moskwy Jánosa Kádára na stanowisko premiera.

W walkach trwających do 15 listopada zginęło 2 500 Węgrów oraz, według oficjalnych danych, 720 żołnierzy radzieckich. Pomimo obietnicy bezkarności, jaką złożono Imre Nagyowi, został on skazany na śmierć i stracony.

Węgierskie powstanie ludowe było również uważnie i z nadzieją obserwowane w NRD przez zwolenników reform. W Berlinie studenci Uniwersytetu Humboldta solidaryzowali się z narodem węgierskim. Kierownictwo SED pod przewodnictwem Ulbrichta szybko jednak położyło kres wszelkim wysiłkom reformatorskim. 
W listopadzie aresztowano Wolfganga Haricha, a w grudniu Waltera Jankę; obaj zostali skazani na wysokie kary pozbawienia wolności.

Również w Jenie pojawiły się reakcje na powstanie na Węgrzech. Sala balowa stołówki przy Philosophenweg, w której 30 listopada 1956 roku odbył się Bal Fizyków, została udekorowana w węgierskich barwach narodowych. 

Podczas występu kabaretowego na balu, przed około 400 widzami, wykonawcy nawiązywali do stłumienia powstania. Na przykład jeden z aktorów nazwał smycz, na której wyprowadzono psa na scenę, „wstęgą przyjaźni”. Właśnie tym terminem SED opisywała stosunki między NRD a Związkiem Radzieckim. Wyszkolony pies wrzucił kartkę do urny wyborczej – co należało rozumieć jako aluzję do wyborów samorządowych, które odbyły się 10 października 1956 roku.

Skandowane hasło „Wolność dla obywateli NRD!”, które SED wykorzystywała w odniesieniu do uwięzionych obywateli NRD w Republice Federalnej, nabrało ze względu na swoją dwuznaczność znaczenia niepożądanego dla SED.

Wieczór fizyków wywołał ogromne poruszenie w aparacie partyjnym SED. Funkcjonariusze partyjni z uniwersytetu obserwowali program i nie tylko nie interweniowali, ale wręcz oklaskiwali. Nastąpiły liczne raporty, dystansowanie się od wydarzeń oraz deklaracje lojalności. Po zgłoszeniu żądania wydalenia odpowiedzialnych studentów z uniwersytetu również profesorowie stanęli po stronie organizatorów balu. 

Co prawda studenci z balu chemików zostali ukarani za mniej kontrowersyjną scenę teatralną, ale fizycy – nie. W tej sytuacji SED zrezygnowała z podjęcia konsekwencji. Jeden ze świadków tamtych wydarzeń określa to jako moment narodzin solidarnościowej odwagi cywilnej.

Niemniej jednak: Bal Fizyków miał swoje prawne konsekwencje w procesach m.in. przeciwko członkom Kręgu Eisenbergskiego z 1958 r., krytycznego wobec reżimu ugrupowania z lat 50. Studenci z Jeny należący do tego kręgu opisali m.in. po powstaniu węgierskim wagony towarowe z hasłami antykomunistycznymi i zostali za to skazani, również z uwzględnieniem ich udziału w „Balu Fizyków”. Doszło do 24 aresztowań i wyroków skazujących na łącznie 114 lat pozbawienia wolności.

Krąg reformatorskich socjalistów, który powstał w 1956 roku w Jenie wokół Wernera Nöckela i Güntera Zehma na Wydziale Historii i Filozofii Uniwersytetu, poparł 10-punktowy program na rzecz większej demokracji oraz politycznego otwarcia FDJ i SED. Również oni odwoływali się do wydarzeń reformatorskich tego roku na Węgrzech. Grupa została rozbita przez Służbę Bezpieczeństwa Państwowego; w 1957 roku Zehm został aresztowany i skazany na cztery lata więzienia, a Nöckel otrzymał wyrok trzech i pół roku więzienia.

Lojalny wobec Związku Radzieckiego reżim komunistyczny na Węgrzech przejął władzę w 1956 roku, podobnie jak reżim NRD w 1953 roku. 

Jednak dla obu stron – zarówno dla ludzi, jak i dla rządzących – było jasne, co można osiągnąć, gdy odważnie i zdecydowanie walczy się o własne prawa, a także co grozi, gdy represje stają się zbyt silne. W kolejnych dziesięcioleciach opór wybuchał wielokrotnie, aż w 1989 roku reżimy komunistyczne upadły.

Bunt ludu z 17 czerwca 1953 r. wymagał odwagi i determinacji, bez których nie byłaby możliwa również pokojowa rewolucja z 1989 r. Symbolicznie przypomina o tym skrzynia umieszczona przy pomniku. Znajdują się tu również skrzynie z napisami:

1956 Węgry
1954 powiat Eisenberg
30.11.1956 Bal fizyków
6 grudnia 1956 r. Walter Janka
Werner Nöckel

Każda ze skrzyń stojących przy tym pomniku symbolizuje opór w najróżniejszych formach przeciwko reżimom komunistycznym w NRD, na Węgrzech i w innych krajach Europy Wschodniej. Symbolizują one odważnych ludzi, którzy bez względu na osobiste represje walczyli o wolność.

Fakt, że ludzie wciąż przychodzą do tego pomnika, niezależnie od dni upamiętniających – czy to uczestnicy tematycznych wycieczek po mieście, grup studyjnych, czy też krewnych i przyjaciół ofiar, którzy składają tu kwiaty lub zapalają wieczne światło – świadczy o tym, że pamięć o czasach dyktatury NRD i zmagania z tą przeszłością nie dobiegły jeszcze końca.

Zachowajmy te wspomnienia i traktujmy je jako przestrogę oraz wzór dla naszych dzisiejszych działań politycznych, dla naszego zaangażowania na rzecz obywatelskiej, liberalnej demokracji, w której poszanowanie praw człowieka jest mocno zakorzenione.

„Wszystkim tym, których godność ludzka została naruszona, prześladowanym, którzy dzielnie opowiadali się za demokracją i prawami człowieka w obliczu komunistycznej dyktatury” – tak brzmi napis na metalowej tablicy umieszczonej przed pomnikiem.

W hołdzie ofiarom powstania ludowego z 17 czerwca 1953 r., powstania na Węgrzech sprzed 70 lat oraz pozostałym ofiarom komunistycznej dyktatury proszę Państwa teraz o wspólną minutę ciszy.